ONEP Learning #32 “คูเมืองกับวิถีชีวิตคนเมือง: จากอดีตสู่ปัจจุบัน”

“คูเมืองกับวิถีชีวิตคนเมือง: จากอดีตสู่ปัจจุบัน” 🌊🏛️

ตีหนึ่งอ้ายเข้ามาในเวียง
ตีหนึ่งอ้ายเข้ามาคูเมือง
โอ๊ะโอ๊ะอ้ายหยังมาเหลือใจ๋
อ้ายปอบ่ะหันคนเมือง 🎶

จากเพลงฮิตติดหู…วันนี้แอด ONEP Learning ขอพาทุกคนเปลี่ยนฟีลจากเดินเล่นริมคูเมือง มารู้จัก “คูเมือง” ในอีกมุมหนึ่ง ที่ไม่ได้มีแค่ความโรแมนติกหรือความทรงจำ แต่ยังเป็นหัวใจสำคัญของวิถีชีวิต การจัดการน้ำ และประวัติศาสตร์ของผู้คนมาตั้งแต่อดีต 💧

ถ้าพร้อมแล้ว…ปะมาเริ่มกันเลย 😊

หากสายน้ำในคูเมืองสามารถพูดได้ !!! มันคงเล่าเรื่องราวความเปลี่ยนแปลงของเมืองแห่งนี้ได้ดีกว่าใคร จากอดีตถึงปัจจุบัน…คูเมืองไม่ได้เป็นเพียงเส้นแบ่งเขตแดนทางภูมิศาสตร์ แต่มันคือ ‘ลมหายใจ’ ที่ไหลเวียนเคียงคู่กับวิถีชีวิตของผู้คน…จากรุ่นสู่รุ่น เปลี่ยนผ่านจากคูน้ำที่ล้อมรอบกำแพงเมือง สู่พื้นที่แห่งความทรงจำที่ยังมีชีวิตจนถึงปัจจุบัน” ✨ในช่วงฤดูฝน หลาย ๆ พื้นที่ต้องเผชิญกับปัญหาน้ำท่วมขัง เรามักจะติดภาพการแก้ปัญหาด้วยเครื่องสูบน้ำขนาดใหญ่ เพราะพื้นที่เมืองส่วนใหญ่กลายเป็น “เมืองซีเมนต์” ที่ปิดกั้นการซึมของน้ำลงสู่ดิน แต่หากย้อนกลับไปในยุคที่ไร้เครื่องจักรช่วย คุณเคยสงสัยไหมว่าผู้คนสมัยก่อนเขามีวิธีรับมืออย่างไรให้บ้านเมืองอยู่รอดจากอุทกภัย แถมยังมีน้ำไว้กินไว้ใช้ได้ตลอดทั้งปี 🤔

เคล็ดลับสำคัญนั้นซ่อนอยู่ในภูมิปัญญาการจัดการน้ำที่เรียกว่า “คูเมือง” ดังนั้น ในวันนี้เราจะพาทุกคนไป รู้จักกับ “คูเมือง” และความสำคัญกับวิถีชีวิตผู้คนสมัยก่อน จนกลายเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ล้ำค่าและยังคงทำหน้าที่ระบายน้ำได้จริงมาจนถึงทุกวันนี้ 🌿

(อดีต) ทำไมอดีตต้องมี …. คูเมือง ??? 🏯

“คูเมือง” ในอดีตถือเป็นองค์ประกอบพื้นฐานที่สำคัญมากในการสร้างเมืองเลยก็ว่าได้ คูเมืองมักถูกสร้างขึ้นด้วยการขุดดินขึ้นรอบหรือขนานไปกับกำแพงเมือง และอาจสร้างไว้ด้านนอกกำแพงเมือง ด้านในกำแพงเมือง หรือทั้งสองด้านก็ได้

ในอดีต…การสร้างคูเมืองไม่ใช่แค่ผลพลอยได้จากการขุดดินมาสร้างกำแพง แต่มันคือ ‘หัวใจของการบริหารจัดการชีวิต’ เพื่อทำหน้าที่หลัก ๆ 3 ประการ คือ

🛡️ การป้องกันตัว : เป็นปราการด่านแรกที่ช่วยชะลอการบุกรุกของศัตรู ทำให้เข้าถึงกำแพงเมืองได้ยากขึ้น
🚣 การระบายน้ำและคมนาคม : ใช้จัดการระบบน้ำภายในเมือง ป้องกันน้ำท่วม และเป็นเส้นทางสัญจรทางเรือ
🏙️ สัญลักษณ์และขอบเขต : ช่วยกำหนดอาณาเขตของเมืองให้ชัดเจน และยังสะท้อนให้เห็นถึงความมั่งคั่งและอำนาจของเจ้าเมืองนั้น ๆ อีกด้วย

ด้วยเหตุนี้ หากเราสังเกตในเขตพื้นที่เมืองเก่าของไทยหลายต่อหลายแห่ง เราจะพบ “คูเมือง” ที่ยังคงโอบล้อมเมืองเอาไว้ คล้ายมีแนวเขตกั้นกลางระหว่าง “ความรุ่งเรืองในอดีต” กับ “วิถีชีวิตในปัจจุบัน” 🌆 ขอยกตัวอย่างเพื่อให้เห็นภาพในอดีตที่ชัดเจนขึ้น เช่น “เมืองเก่าร้อยเอ็ด มีคูเมืองและกำแพงเมืองรูปสี่เหลี่ยมมนล้อมรอบ เพื่อใช้เป็นแนวป้องกันข้าศึกศัตรูในสมัยโบราณ วัตถุประสงค์หลักของคูเมืองร้อยเอ็ด คือ ป้องกันข้าศึก เพื่อความปลอดภัยจากการรุกรานในสมัยโบราณ เป็นผังเมืองที่แสดงลักษณะวัฒนธรรมสมัยทวารวดี มีรูปแบบเป็นผังเมืองแบบโบราณที่มีคูน้ำคันดินล้อมรอบ (Moated City) ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมทวารวดีที่พบได้ทั่วไปในภาคอีสาน และยังเป็นส่วนหนึ่งของการบริหารจัดการน้ำและสิ่งแวดล้อมภายในเมือง”

“เมืองเก่าเชียงใหม่ เดิมทีสร้างขึ้นในสมัยพญามังรายเพื่อเป็นปราการป้องกันเมือง มีลักษณะเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสล้อมรอบเมือง เพื่อสกัดกั้นการรุกรานทั้งจากการโจมตีของข้าศึกและปืนใหญ่ นอกจากบทบาทด้านการป้องกันแล้วยังทำหน้าที่เป็นแหล่งน้ำสำคัญ…โดยรับน้ำจากดอยสุเทพที่ทำหน้าที่หล่อเลี้ยงชุมชนภายในเมือง เพื่อใช้เป็นแหล่งอุปโภคบริโภค การเกษตร และการจัดการน้ำภายในเมืองอีกด้วย”

ปัจจุบัน คูเมืองเชียงใหม่นับได้ว่าเป็น Landmark สำคัญของเชียงใหม่ ✨ สร้างภาพลักษณ์ของคูเมืองที่ผสมผสานความเก่าแก่เข้ากับชีวิตสมัยใหม่ จนกลายเป็น Soft Power ให้นครเชียงใหม่สามารถขายความเป็นเมืองที่ยังมีชีวิต (Living Heritage) สร้างรายได้ให้กับคนในพื้นที่อย่างเห็นได้ชัด 💛

(ปัจจุบัน)
เข้าสู่วิถีชีวิตในปัจจุบัน จากคูเมืองที่เคยเป็นแหล่งน้ำที่อุดมสมบูรณ์ใช้เพื่อดำรงชีวิต กลับต้องเผชิญปัญหาหลายด้าน ทั้งคุณภาพน้ำเสื่อมโทรมจากน้ำเสียและขยะ เนื่องจากการบุกรุกพื้นที่และการใช้ประโยชน์ของน้ำที่ไม่เหมาะสม รวมถึงการพัฒนาเมืองที่ตัดขาดเส้นทางน้ำเดิม ทำให้ระบบไหลเวียนน้ำไม่สมบูรณ์ อีกทั้งการเปลี่ยนผ่านยุคสมัยทำให้การใช้แหล่งน้ำที่มาจากคูเมืองลดน้อยลงหรือแทบไม่ได้ใช้ประโยชน์เลย คูเมืองจึงกลายเป็นเพียงองค์ประกอบทางกายภาพที่สำคัญที่สุดอย่างหนึ่งของเมืองเก่าทางภูมิทัศน์ มากกว่าพื้นที่ที่ใช้เพื่อการดำรงชีวิตในปัจจุบัน

สุดท้ายแล้ว…สิ่งที่ทำให้คูเมืองทำงานได้อย่างสมบูรณ์ นั่นคือ “ทำเลที่ตั้ง” 📍 การเลือกชัยภูมิตั้งเมืองในสมัยโบราณต้องผ่านการค้นหาอย่างละเอียด โดยพิจารณาจากความอุดมสมบูรณ์ ชัยภูมิทางทหาร และที่สำคัญที่สุดคือต้องปลอดภัยจากน้ำท่วมในฤดูน้ำหลากแต่ไม่ขาดแคลนน้ำในฤดูแล้ง การสร้างเมืองแต่ละครั้งจึงเป็นการตัดสินใจเพื่อการตั้งถิ่นฐานอย่างถาวรนับร้อยปี

เมื่อเรามองย้อนกลับมาที่เมืองในปัจจุบัน เราอาจพบว่าคำตอบของการอยู่รอดไม่ได้อยู่ที่การเอาชนะธรรมชาติ แต่คือการ “เข้าใจและปรับตัว” 🌱

คูเมืองในวันนี้…ยังคงทำหน้าที่เสมือนเป็น “กระจกเงา” สะท้อนภูมิปัญญาในอดีตของการจัดการทรัพยากรน้ำได้เป็นอย่างดี ไม่ว่าเวลาจะผ่านไปนานแค่ไหน น้ำก็ยังคงเป็น หัวใจของการบริหารจัดการชีวิต ของผู้คนสืบต่อไป 💙

“ใครอยากเจาะลึกเรื่องราวเมืองเก่า หรือสงสัยว่าองค์ประกอบไหนในอดีตมีที่มาที่ไปอย่างไร อยากพูดคุยกันสายตรง ก็กดมาหาเราได้ที่

📞กองจัดการสิ่งแวดล้อมธรรมชาติและศิลปกรรม
โทร. 0 22656577 หรือเข้ามาเยี่ยมชมภารกิจของกองเราได้ที่
เว็บไซต์ https://nced.onep.go.th/

แหล่งอ้างอิง 📚

• หนังสือเมืองเก่า e-book https://pubhtml5.com/bookcase/pdvv/ – สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
• 4 จังหวัด คูเมืองโบราณในอีสาน วิทยาการการจัดการน้ำในเมืองโบราณของคนในอดีต – อีสานอินไซต์
• “คูเมือง-กำแพงเมือง” คืออะไร สำคัญไฉน?
  บ้านคูเมือง | ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีที่สำคัญในประเทศไทย

และบอกเลยว่า…ตอนหน้า “สำคัญมากกกก” 👀
เพราะแอดจะพาทุกคนไปรู้จักกับอีกหนึ่งเครื่องมือสุดล้ำอย่าง “GIS” ว่าทำไมปัจจุบันถึงกลายเป็นหัวใจสำคัญในการคาดคะเนความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมธรรมชาติและศิลปกรรม 🛰️
ยุคนี้ GIS ไม่ใช่แค่ทางเลือกอีกต่อไป แต่เป็น “เครื่องมือหลัก” ที่ช่วยวิเคราะห์ วางแผน และรับมือกับความเปลี่ยนแปลงด้านสิ่งแวดล้อมได้แบบแม่นยำสุด ๆ 📍✨
รับรองว่าอ่านจบแล้ว ทุกคนจะมอง “แผนที่” ไม่เหมือนเดิมอีกต่อไป 🗺️
ฝากติดตาม ONEP Learning ตอนต่อไปไว้เลยนะคะ 💚