ถอดบทเรียน: เมื่อธารน้ำแข็งละลายกลายเป็นมหาอุทกภัยในเนปาล และเราจะรับมืออย่างไร
เมื่อพูดถึงเทือกเขาหิมาลัย 🏔️ หลายคนอาจนึกถึงยอดเขาที่ปกคลุมด้วยหิมะขาวโพลน
และทัศนียภาพอันสวยงาม แต่เบื้องหลังความงามนั้น หิมาลัยกำลังเผชิญความเปลี่ยนแปลง
ที่น่ากังวลจากอุณหภูมิที่สูงขึ้นและการละลายของธารน้ำแข็ง
ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ประเทศเนปาลเผชิญเหตุอุทกภัยที่เกี่ยวข้องกับธารน้ำแข็งหลายครั้ง เมื่อธารน้ำแข็งบนยอดเขาละลายอย่างรวดเร็ว ปริมาณน้ำที่สะสมในทะเลสาบธารน้ำแข็ง
เพิ่มขึ้น และบางกรณีอาจไหลทะลักลงสู่พื้นที่ด้านล่างอย่างฉับพลัน เหตุการณ์เหล่านี้
สะท้อนให้เห็นถึงความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ และนำไปสู่คำถามสำคัญว่า ปรากฏการณ์นี้เกิดขึ้นได้อย่างไร และเราจะเตรียมรับมือได้อย่างไร?
ทำไมน้ำถึงท่วม…ทำความเข้าใจสาเหตุของ GLOF
อุทกภัยที่เกิดจากทะเลสาบธารน้ำแข็งในเนปาล หรือที่เรียกว่า ปรากฎการณ์น้ำท่วมฉับพลันจากทะเลสาบธารน้ำแข็ง หรือ GLOF (Glacial Lake Outburst Flood)
มีปัจจัยที่เกี่ยวข้องหลายประการ
- ภาวะโลกร้อน (Global Warming): อุณหภูมิเฉลี่ยของโลกสูงขึ้นทำให้ธารน้ำแข็งบนเทือกเขาหิมาลัยละลายในอัตราที่เร็วกว่าปกติ น้ำจากการละลายจะไหลมาสะสมจนเกิดเป็น
ทะเลสาบธารน้ำแข็งแห่งใหม่ หรือเพิ่มปริมาณน้ำในทะเลสาบเดิมจนมีระดับสูงขึ้นและเสี่ยงต่อการไหลล้นหรือแตกออก - เขื่อนตะกอนธารน้ำแข็ง (Moraine Dam): ทะเลสาบธารน้ำแข็งจำนวนมากถูกกั้นด้วยเขื่อนธรรมชาติที่เกิดจากเศษหิน ดิน และทรายที่ธารน้ำแข็งพัดพามาสะสมรวมกันแบบหลวม ๆ ไม่มีความมั่นคงแข็งแรงเหมือนเขื่อนคอนกรีตที่มนุษย์สร้างขึ้น
- ตัวกระตุ้น: เมื่อเกิดเหตุการณ์ เช่น ก้อนหิมะหรือธารน้ำแข็งขนาดใหญ่ถล่มลงในทะเลสาบ พายุฝนตกหนัก หรือแผ่นดินไหว อาจทำให้เกิดคลื่นกระแทกพุ่งชนสันเขื่อนธรรมชาติ
หรือบางครั้งอาจเกิดจากแผ่นดินไหวที่ทำให้โครงสร้างดินทรายพังทลายลงมา มวลน้ำที่ปะปนกับโคลนและหินไหลลงสู่หุบเขาด้านล่างอย่างรวดเร็ว จนก่อให้เกิดความเสียหายต่อชุมชน
ป่าไม้ และสิ่งก่อสร้างตามแนวทางน้ำ
เราจะลดความเสี่ยงและรับมือได้อย่างไร?
เราไม่สามารถหยุดการละลายของธารน้ำแข็งได้ในทันที แต่บทเรียนจากเนปาลแสดงให้เห็นว่า การติดตามข้อมูลอย่างต่อเนื่อง ควบคู่กับการจัดการความเสี่ยงและการเตรียมพร้อมของชุมชน สามารถช่วยลดความสูญเสียได้
- การพัฒนาระบบเฝ้าระวังและเตือนภัยล่วงหน้า
- การใช้เทคโนโลยีภาพถ่ายดาวเทียมและโดรน เพื่อสำรวจและติดตามการเปลี่ยนแปลงของทะเลสาบธารน้ำแข็งอย่างต่อเนื่อง
- การติดตั้งเซนเซอร์วัดระดับน้ำและระบบเตือนภัย หากพบการเปลี่ยนแปลงที่ผิดปกติ ระบบต้องสามารถส่งสัญญาณเตือนภัยแบบเรียลไทม์ไปยังหมู่บ้านและหน่วยงานท้องถิ่น เพื่ออพยพประชาชนออกจากพื้นที่เสี่ยงได้ทันท่วงที
- การจัดการทางวิศวกรรมเพื่อลดความเสี่ยง
- ในกรณีที่ประเมินแล้วว่าทะเลสาบมีความเสี่ยงสูงที่จะแตก อาจลดระดับน้ำอย่างค่อยเป็นค่อยไป โดยการขุดลอกร่องน้ำหรือใช้ระบบท่อ ซึ่งเป็นแนวทางที่เนปาลเคยนำมาใช้และประสบผลสำเร็จในหลายพื้นที่
- โครงสร้างพื้นฐาน เช่น โรงไฟฟ้าหรือสะพานที่สร้างในพื้นที่เสี่ยง ต้องได้รับการออกแบบให้รองรับแรงกระแทกจากมวลน้ำ โคลน และเศษหิน หรือสร้างให้อยู่ในพื้นที่สูงกว่าระดับน้ำท่วมสูงสุดที่คาดการณ์ไว้
- การเตรียมความพร้อมของชุมชน
- การซักซ้อมแผนอพยพ การกำหนดจุดปลอดภัย และการสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับความเสี่ยงแก่ประชาชนในพื้นที่ เป็นมาตรการสำคัญที่จะช่วยลดความสูญเสียเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน
- การบูรณาการข้อมูลและการวางแผนระดับนโยบาย
- การใช้ข้อมูลสถิติสิ่งแวดล้อมและข้อมูลพื้นที่ปกคลุมดิน (Land Cover) ควรนำมาใช้ร่วมกันในการจัดทำแผนที่ความเสี่ยง เพื่อประกอบการกำหนดเขตการใช้ประโยชน์ที่ดิน และพิจารณาความเหมาะสมของการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานหรือการขยายตัวของเมืองในพื้นที่ที่อาจได้รับผลกระทบจากเส้นทางน้ำหลาก
บทสรุป
อุทกภัยจากทะเลสาบธารน้ำแข็งในเนปาลเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนว่าการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศสามารถเพิ่มความเสี่ยงให้กับพื้นที่ที่อาจถูกมองว่าอยู่ห่างไกลจากภัยพิบัติ การรับมือจึงไม่อาจพึ่งพามาตรการทางวิศวกรรมเพียงอย่างเดียว แต่ต้องอาศัยความรู้ทางวิทยาศาสตร์ ข้อมูลที่ทันต่อสถานการณ์ การวางแผนเชิงพื้นที่ และการเตรียมความพร้อมของชุมชนควบคู่กัน เพื่อให้สามารถปรับตัวต่อความเสี่ยงที่มีแนวโน้มซับซ้อนและรุนแรงขึ้นในอนาคต
เอกสารอ้างอิง
- Adaptation at Altitude. (2021). Community-based flood and glacial lake outburst risk reduction in Nepal. https://adaptationataltitude.org/solutions-portal/community-based-flood-and-glacial-lake-outburst-risk-reduction-in-nepal/
- Cuellar, A., & McKinney, D. (2017). Decision-making methodology for risk management applied to Imja Lake in Nepal. Water, 9(8), 591. https://doi.org/10.3390/w9080591
- International Centre for Integrated Mountain Development (ICIMOD). (n.d.). Floods, GLOFs and early warning systems. https://www.icimod.org/floods-glofs-and-early-warning-systems/
- PreventionWeb. (n.d.). Managing risks from glacial lake outburst floods. United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR). https://www.preventionweb.net/publication/managing-risks-glacial-lake-outburst-floods-key-recommendations-and-solutions
- UNDP Nepal. (2026, June 8). Where every minute matters. United Nations Development Programme. https://www.undp.org/nepal/stories/where-every-minute-matters
บทความโดย นางสาวอัฏฐารจ ชาวชน นักวิชาการสิ่งแวดล้อมชำนาญการ กองติดตามประเมินผลสิ่งแวดล้อม