ชวนทำความรู้จัก….ย่านชุมชนเก่า สผ. และการขับเคลื่อนการอนุรักษ์ฟื้นฟูย่านชุมชนเก่า สู่วิถีชีวิตยั่งยืน

ย่านชุมชนเก่า หมายถึง พื้นที่ทางกายภาพที่แสดงออกถึงลักษณะของการตั้งถิ่นฐาน/ก่อกำเนิดที่แตกต่างกันตามบริบทแวดล้อม ทั้งที่เป็นเมืองหรือในพื้นที่ชนบท มีพัฒนาการของการตั้งถิ่นฐาน/ก่อกำเนิดดังกล่าวที่ต่อเนื่องมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ซึ่งประจักษ์ได้จากทั้งสภาพทางกายภาพที่โดดเด่น เช่น โครงสร้างของชุมชน ลักษณะรูปแบบทางสถาปัตยกรรม และภูมิทัศน์แวดล้อม และสภาพทางสังคมวัฒนธรรม ภูมิปัญญา ประเพณี และกิจกรรมของชุมชน ประกอบควบคู่กันอย่างเหมาะสม ภายใต้บริบทสิ่งแวดล้อมที่มนุษย์สร้าง (Built Environment) และสิ่งแวดล้อมธรรมชาติ (Natural Environment)

จากความหมายข้างต้น สามารถจำแนกออกได้เป็น 3 มิติ ดังนี้

1. มิติด้านกายภาพ: ย่านชุมชนเก่า เป็นแหล่งศิลปกรรมที่เกิดจากภูมิปัญญาของบรรพบุรุษ ที่มีความเข้าใจในบริบทแวดล้อม และสภาพธรรมชาติ จึงถือเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่มีคุณค่า เป็นอัตลักษณ์ของชาติที่จำเป็นต้องมีการอนุรักษ์และฟื้นฟู
2. มิติด้านสังคม: เป็นแหล่งสั่งสมวัฒนธรรม การอยู่ร่วมอาศัยร่วมกันของคนไทยที่มีความสัมพันธ์ที่เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ เกื้อกูลกัน เป็นอัตลักษณ์ของการอยู่ร่วมกันระหว่างคนหลายรุ่น หลายศาสนา หลายระดับฐานะ ที่มีวัฒนธรรมประเพณีที่แตกต่างหลากหลายแต่สามารถอยู่ร่วมกันโดยสันติ มีภูมิปัญญาที่มีคุณค่าและควรมีการสืบทอด เป็นอัตลักษณ์ของชาติที่จำเป็นต้องมีการอนุรักษ์และฟื้นฟูให้ดำรงอยู่ต่อไป
3. มิติด้านเศรษฐกิจ: เป็นย่านเดิมที่เคยมีความรุ่งเรืองด้านเศรษฐกิจ หรือมีวิถีชีวิตแบบเศรษฐกิจพอเพียง มีภูมิปัญญาด้านการประกอบอาชีพที่สอดคล้องกับภูมินิเวศ หากมีการอนุรักษ์ฟื้นฟูสามารถฟื้นคืนเศรษฐกิจขึ้นใหม่ได้ ส่งผลต่อคุณภาพชีวิต นำไปสู่ทุนในการปรับปรุงซ่อมแซม และอนุรักษ์ฟื้นฟูชุมชนเก่าของตน

คุณลักษณะของย่านชุมชนเก่า สามารถจำแนกออกได้ เป็น 7 คุณลักษณะ จากปัจจัย 3 ประการ ดังนี้

ประเทศไทยมีย่านชุมชนเก่า กระจายอยู่ทั่วทุกภาคของประเทศมีรูปแบบลักษณะที่ต่างกันไปตามลักษณะภูมิประเทศ หรือบริบทของเมือง ย่านชุมชนเก่าส่วนใหญ่มีอายุไม่น้อยกว่าห้าสิบปี บางแห่งมีอายุนับร้อยปี ย่านชุมชนเก่าจัดได้ว่าเป็นศิลปกรรมอันควรอนุรักษ์ประเภทหนึ่ง เป็นสัญลักษณ์ของอดีตที่มีความสัมพันธ์เกี่ยวเนื่องกับการตั้งถิ่นฐานของไทยมาจนถึงปัจจุบัน เป็นพื้นที่ที่แสดงให้เห็นเค้าโครงของชุมชนเมืองและสะท้อนถึงวิถีชีวิตของผู้คนในอดีต ประกอบไปด้วยอาคารที่มีลักษณะสถาปัตยกรรมเฉพาะ สถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรม องค์ประกอบเหล่านี้ทำให้เมืองแต่ละแห่งมีความเป็นเอกลักษณ์ ซึ่งถึงแม้สภาพทางกายภาพของย่านชุมชนเก่าจะเปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลา แต่ยังคงมีความเป็นต้นกำเนิด ความเป็นของแท้ที่มีคุณค่าทั้งในด้านแนวคิดการตั้งถิ่นฐาน การก่อกำเนิดย่านชุมชน องค์ประกอบของย่านชุมชนทั้งทางด้านกายภาพ เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม ตลอดจนการเชื่อมโยงไปยังย่านอื่นๆ ของเมือง ย่านชุมชนเก่า จึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง เป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่สำคัญของเมือง ทั้งในด้านประวัติศาสตร์ โบราณคดี สถาปัตยกรรม การวางผังเมือง รวมถึงกิจกรรมทางเศรษฐกิจและสังคม ซึ่งแสดงถึงเอกลักษณ์ของเมืองนั้นๆ รวมถึงยังเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่สามารถทำรายได้ให้กับประเทศ ในมิติด้านการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมศิลปกรรม พื้นที่ย่านชุมชนเก่าเหล่านี้ถือได้ว่าเป็นรากฐานของประวัติศาสตร์เมืองที่ต่อเนื่องและมีชีวิตที่มีความเข้าใจในบริบทแวดล้อม และสภาพธรรมชาติ อาคารบ้านเรือนที่ยังคงอยู่มีคุณค่าต่อการปรับปรุงพัฒนามากกว่าการรื้อถอนสร้างใหม่ เป็นเสมือนแหล่งเรียนรู้ที่มีชีวิต และยังเป็นพื้นที่ที่แสดงออกถึงการอยู่ร่วมกัน พื้นที่พบปะ รูปแบบประชาสังคมต่างๆ จึงควรค่าแก่การดูแลรักษาเพื่อเชื่อมอดีตสู่ปัจจุบันและอนาคต ซึ่งนอกจากจะได้ประโยชน์ด้านการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมศิลปกรรมแล้ว ยังเป็นการยกระดับคุณภาพชีวิตของคนในชุมชน และเป็นฐานเศรษฐกิจชุมชนด้วย (ข้อเสนอเชิงนโยบายการอนุรักษ์และฟื้นฟูย่านชุมชนเก่า, 2560)

การขับเคลื่อนสู่ประโยชน์ต่อชุมชนและประชาชนเพื่อความยั่งยืน
สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) ในฐานะเป็นหน่วยงานหลักที่มีภารกิจในการดูแลรักษาสิ่งแวดล้อมศิลปกรรมของประเทศ จึงเล็งเห็นถึงความจำเป็นในการริเริ่มดำเนินการเรื่องการอนุรักษ์ย่านชุมชนเก่าอย่างจริงจังให้เป็นระบบที่ชัดเจน เป้าหมายสูงสุดคือ เพื่อให้ย่านชุมชนเก่าซึ่งเป็นมรดกวัฒนธรรมที่สำคัญของชาติ ได้รับการอนุรักษ์ให้คงอยู่อย่างเหมาะสมและยั่งยืน ควบคู่ไปกับการพัฒนาอย่างกลมกลืนกับการรักษาความสมดุลของพื้นที่ เนื่องจากในปัจจุบันประเทศไทยยังไม่มีกลไกในการอนุรักษ์ย่านชุมชนเก่าอย่างเป็นระบบ ทั้งด้านองค์ความรู้ ด้านกฎหมาย ด้านหน่วยงานรับผิดชอบ สผ. จึงริเริ่มดำเนินงานเพื่อการอนุรักษ์ย่านชุมชนเก่าขึ้น ซึ่งการขับเคลื่อนการดำเนินงานอนุรักษ์และฟื้นฟูย่านชุมชนเก่าตั้งแต่การกำหนดนโยบาย ยุทธศาสตร์ในภาพกว้าง เพื่อเป็นกรอบในการดำเนินงานอนุรักษ์ทั่วประเทศ และใช้กลไกคณะอนุกรรมการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมธรรมชาติและศิลปกรรมประจำจังหวัดเป็นแกนหลักในการขับเคลื่อนการดำเนินงานอนุรักษ์ฟื้นฟูย่านชุมชนเก่าในระดับจังหวัด โดยประกาศย่านชุมชนเก่าเป็นมรดกจังหวัด และขับเคลื่อนไปสู่ชุมชน ด้วยกระบวนการบูรณาการของทุกภาคส่วนเพื่อความยั่งยืนของชุมชนในทุกมิติ ทั้งเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม โดยลำดับดังนี้

• ปีพ.ศ. 2554 – 2557 ดำเนินการจัดทำทะเบียนย่านชุมชนเก่าทั่วประเทศเบื้องต้น 613 ย่าน (website : ocd.onep.go.th) และมาตรฐานคุณภาพสิ่งแวดล้อมศิลปกรรมประเภทย่านชุมชนเก่า
• ปีพ.ศ. 2559 ดำเนินโครงการนำมาตรฐานคุณภาพสิ่งแวดล้อมศิลปกรรม ประเภท ย่านชุมชนเก่าไปสู่การปฏิบัติ : แผนจัดการอนุรักษ์ปรับปรุงสภาพแวดล้อมย่านชุมชนเก่าท่าอุเทน จังหวัดนครพนม
• ปีพ.ศ. 2560 จัดทำข้อเสนอเชิงนโยบายการอนุรักษ์ฟื้นฟูย่านชุมชนเก่า โดยคณะรัฐมนตรีได้มีมติรับทราบ เมื่อวันที่ 10 ตุลาคม 2560 โดยให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเตรียมความพร้อมต่อการดำเนินงานในระยะต่อไป
• ปี พ.ศ.2562 จัดทำนโยบายและยุทธศาสตร์อนุรักษ์ ฟื้นฟู ย่านชุมชนเก่าแห่งชาติ
  ซึ่งเป็นการดำเนินการตามข้อเสนอเชิงนโยบายข้อที่ 1 ที่ให้มีการจัดทำนโยบายการอนุรักษ์และฟื้นฟูย่านชุมชนเก่าและแผนยุทธศาสตร์ระดับชาติ
• ปี พ.ศ. 2563 ดำเนินโครงการขับเคลื่อนการดำเนินงานอนุรักษ์ฟื้นฟูย่านชุมชนเก่าระดับจังหวัดขึ้น โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อขับเคลื่อนการดำเนินงานอนุรักษ์ฟื้นฟูย่านชุมชนเก่า ในพื้นที่นำร่อง ด้วยวิธีการเสนอพื้นที่ย่านชุมชนเก่าให้เป็นมรดกจังหวัด ด้วยประกาศจังหวัด โดยผ่านกลไกการพิจารณาของคณะอนุกรรมการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมธรรมชาติและศิลปกรรมประจำจังหวัด และการมีส่วนร่วมของแต่ละชุมชน ซึ่งผลที่ได้คือ การประกาศย่านชุมชนเก่าของจังหวัดจันทบุรี และจังหวัดตรัง เป็นมรดกจังหวัด ซึ่งเป็นต้นแบบในการดำเนินการในพื้นที่อื่นๆ ต่อไป

ป้จจุบัน สผ. ยังดำเนินการเพื่อขับเคลื่อนการอนุรักษ์และฟื้นฟูย่านชุมชนอย่างต่อเนื่อง โดยเชื่อมั่นว่า การอนุรักษ์และพัฒนาย่านชุมชนเก่าของประเทศไทย คือกุญแจสำคัญของความเปลี่ยนแปลง ความหลากหลาย และพัฒนาการอย่างยั่งยืน โดยมีเป้าหมายสำคัญกรอบการทำงาน คือ หล่อหลอมสภาพแวดล้อม ประวัติศาสตร์ คุณค่าของมรดกทางวัฒนธรรม และความเข้าใจในการอนุรักษ์เข้าด้วยกัน ด้วยการริเริ่มดำเนินการเรื่องการอนุรักษ์ย่านชุมชนเก่าอย่างจริงจังให้เป็นระบบที่ชัดเจน เพื่อให้ย่านชุมชนเก่าซึ่งเป็นมรดกวัฒนธรรมที่สำคัญของชาติ ได้รับการอนุรักษ์ให้คงอยู่อย่างเหมาะสมและยั่งยืน ควบคู่ไปกับการพัฒนา อย่างกลมกลืนกับการรักษาความสมดุลของพื้นที่ และเชื่อมโยงกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน เป้าหมายที่ 11 ทำให้เมืองและการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์ มีความครอบคลุม ปลอดภัย ยืดหยุ่นต่อการเปลี่ยนแปลง และยั่งยืน เป้าหมายย่อย 11.4 เสริมความพยายามในการปกป้องและคุ้มครองมรดกทางวัฒนธรรมและทางธรรมชาติของโลก รวมทั้งเชื่อมโยงสอดคล้องกับวิสัยทัศน์ของ สผ. “ประเทศไทยเติบโตอย่างยั่งยืนด้วยการบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเพื่อประชาชน”

บทความโดย นางสาวสุนิสา ประดับราช นักวิชาการสิ่งแวดล้อมชำนาญการพิเศษ กองจัดการสิ่งแวดล้อมธรรมชาติและศิลปกรรม

เอกสารอ้างอิง

สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (2560). ข้อเสนอเชิงนโยบายการอนุรักษ์และ
ฟื้นฟูย่านชุมชนเก่า. เสนอคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ. สืบค้นเมื่อวันที่ 27 เมษายน 2568 จาก https://culturalenvi.onep.go.th/storage/files/2024/7/4a9f3ab8-12f3-4aec-8784- 001fc356e8b7.pdf
มัณฑนา ศิริวรรณ. (2565). ข้อมูลประกอบการประชุมวิชาการ สผ. “การขับเคลื่อนการดำเนินงานอนุรักษ์ฟื้นฟูย่าน ชุมชนเก่า สู่วิถีชีวิตยั่งยืน.
หน่วยอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมธรรมชาติและศิลปกรรมท้องถิ่นจังหวัดจันทบุรี. (2566). ภาพประกอบรายงานผลการ
ดำเนินงานของหน่วยอนุรักษ์ฯ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2566